HOMEHorlogersDe Beefe FromanteelRatsmaRootsBibliofielBillardInkoopContact

Hans Lipperhey

het slijpen van lensen in de 17de eeuw

de Middelburgse glasslijpindustrie

In 1608 demonstreerde de in Middelburg woonachtige Hans Lipperhey een ‘Seecker instrument om verre te sien' aan prins Maurits in Den Haag.

Het glas kwam uit de glasfabriek in de buurt. Middelburg had de oudste en wellicht beste glasblazerij van de Noordelijke Nederlanden binnen haar vesten. Uit het vlakglas sneed de slijper handmatig rondjes met een doorsnede van ongeveer 3 cm. Speciaal hiervoor had hij een stuk handgereedschap gemaakt.slijpmachine Vervolgens plakte hij twee glasplaatjes met bijenwas op elkaar. De ene was bedoeld om te kunnen slijpen, de ander diende louter als versteviging tijdens het bewerkingsproces.

In een plaat koper werd met een hamer een mal geklopt die de gewenste sferische bolvorm had. Deze mal werd op de as van een slijpmachine bevestigd. Op vernuftige wijze kon de as snel rond gedraaid worden, waardoor de mal eveneens in een snelle ronddraaiende beweging kwam. Op een soort stamper die veelal van marmer, maar ook wel van ijzer of hout gemaakt was, werden de twee op elkaar geplakte glasplaatjes bevestigd. Deze stamper werd met de glasplaatjes naar onder, op de mal gedrukt, zodat het glas, met behulp van slijppoeder, in de gewenste bolvorm op de machine kon worden geslepen. Het slijppoeder werd ‘zand’ genoemd maar bestond uit veldspaat en quartz. Veldspaat is een veel voorkomend mineraal. Maar liefst 60% van de aardkorst bestaat er uit. Tenslotte werd de geslepen lens op een snel ronddraaiende houten schijf, voorzien van een stuk leer, gepolijst met tripoliet of tin-oxide. Tripoliet bestaat uit de schelpen van kiezelwieren (diatomeeën) en is feitelijk niets anders dan heel fijn quartzpoeder. Deze manier van lenzen slijpen is eigenlijk honderden jaren onveranderd gebleven.

Verreweg de meeste lenzen waren met deze methode gewoonweg niet goed genoeg om een kijker te kunnen construeren, vanwege het asferische oppervlak. Om voor telescopen moest dus een andere techniek bedacht worden. Het lijkt er op dat in Middelburg, in 1608, die techniek ontwikkeld was. Hans Lipperhey, de lenzenslijper die in september van dat jaar zijn ‘buyse om verre te sien’ had gedemonstreerd aan prins Maurits in Den Haag, verstond in elk geval die kunst, want hij was in staat om op 11 december 1608, op verzoek van de Staten-Generaal, een binoculair te presenteren. Dus, een instrument, bestaande uit twee parallelle buizen die een goed beeld gaf en waar je met beide ogen door kon kijken. Deze werd, na beoordeling, goedgekeurd en hij mocht er nog twee maken. Hiervoor werd hij rijkelijk beloond.

Hans Lipperhey verdient dus alleen al wat dat betreft enorm veel krediet. Wie in 1608 of 1609 een telescoop wilde hebben voor astronomische doeleinden, moest aankloppen bij een ‘Hollander’. In ‘Holland’ (lees: Middelburg) was het beste Venetiaanse glas voorhanden én de beste slijptechniek. Dit weten we dankzij de Duitse astronoom Simon Marius die in 1609 op zoek was naar goede lenzenslijpers in Duitsland om een goede telescoop te kunnen bouwen. Hij kwam uiteindelijk in ‘Holland’ terecht.

Ahasverus Fromanteel leerde wellicht het slijpen van convexe lensen van de Alkmaarse uitvinder Cornelus Drebbel, maar het blijft giswerk (Drebbel leerde ook Metius slijpen).Wie Constantijn Huygens leerde slijpen is onduidelijk. Het is bekend dat Fromanteel in de jaren '40 van de zeventiende eeuw veelvuldig naar de Nederlanden reisde in verband met mijn zijn handel in telescopen. Isaac Beeckman is een belangrijke bron i.v.m. het werk van Cornelis Drebbel. In dezelfde periode was ook de uit Antwerpen afkomstige Zacharias Janssen in Middelburg actief en die Janssen zou zowel de optische telescoop, de microscoop en speciale brillen uitgevonden hebben. Over die uitvindingen is eeuwen gedisputeerd omdat Lipperhey en Metius hem te snel af waren wat betreft de telescoop. Zacharias liep trouwens een paar keer tegen de lamp voor valsmunterij en moest vluchten naar Arnemuiden.

bron over slijpen

een handleiding over het slijpen


De Beefe

Gille De Beefe

lode.goukens@ugent.be

© Copyright, all rights reserved, 2010

Volgen op Google Buzz